QULANÇAR AZYAYILMIŞ

QİYMƏTLİ VƏ GƏLİRLİ BİTKİDİR

Yer kürəsində mövcud olan 1200 növünün ayrı-ayrı ölkələrdə 130 növə qədəri mədəni tərəvəz bitkisi kimi becərilir. Azərbaycanda isə 40 mədəni növ becərilir. Burada yabanı halda bitən 100-ə qədər yabani növün 50-yə qədərinin bioloji təsərrüfat xüsusiyyətləri öyrənilərək onların mədəni bitkilər sırasına daxil olması məsləhət görülmüşdür. Bu bitkilərdən biri də qulançardır.

Əhəmiyyəti. Qulançar zülalla ən çox (1,65 - 1,75%) zəngin olan tərəvəz bitkilərdəndir. O qısa müddətdə əti əvəz edir. Onun qida kimi zərif boy zoğlarından istifadə edilir. Boy zoğları müxtəlif şorbalara tökülür, pörtlədilərək yağ-soğanda qovrulub sarımsaq qatıqla yeyilir. Onun zoğları həmçinin kartof kimi qaynar külə basırılaraq bişirilib yeyilir.

Qulançar müaliçəvi xüsusiyyətə malik olub. Tərkibində «asparagin» və bir sıra vitaminlər (A, C, B1, B2) var. Qulançar erkən yazda daha tez məhsul verməklə əhalinin faraş məhsulla təmin olunmasında böyük rol oynayır.

Bioloji xüsusiyyətləri. Qulançar çoxillik ot tipli bitkidir, iki evlidir. Çiçəkləri təkcinslidir. Çarpaz tozlanır. Meyvəsi qırmızı, toxumu qara rənglidir.

Kök sistemi - yoğunlaşmış güclü kökümsov gövdələr əmələ gətirir. Yoğunlaşmış kök sisteminin üzərində nazik köklər əmələ gəlir.

Gövdəsi - budaqlanır, hündürlüyü 2 metrə çatır.

Yarpaqları - iynə şəkilli olur. Boy zoğları da yarpaq rolunu oynayır.

Xarici şərait amillərinə tələbatı. Soyuğa davamlı olub qışı açıq sahədə sərbəst keçirir. Toxumu 17-290 S istilikdə normal cücərir. Çox aşağı və yüksək (+350 S-dən artıq) cücərmə ləngiyir. Qulançarın cavan zoğları azacıq aşağı temperaturda məhv olur. Sərin hava şəraitində (150 S) zoğlar budaqlanmadan 70 sm-ə qədər hündürlükdə böyüyür, məhsul isə keyfiyyətli olur. Temperatur yüksəldikcə boy zoğları da tez budaqlanır və öz əmtəəlik keyfiyyətinin itirir.

İşıq sevən bitkidir, kölgəli şəraitdə boy zoğları nazikləşir, məhsuldarlıq azalır.

Quraqlağa davamlıdır. Lakin su ilə normal təmin olunması onun böyümə və inkişafına normal təsir edir. Torpaq münbitliyinə, qida maddələri və xüsusilə yüksək tələbkardır.

Sortları. Qulançarın çoxlu seleksiya sortları yaradılmışdır. Onlardan Azərbaycanda Arfanteylskaya rannaya, Meri Vaşinqton, Hollandskaya sortlarının becərilməsi məsləhət görülür.

Qulançar bitkisinin qiymətli və gəlirli olmasını nəzərə alaraq Şəmkir rayonunun Qaracəmirli kəndəndə torpaq mülkiyyətçisi İsmayıl Hüseynovun sahəsində qulançarın Arfanteylskaya rannaya sortunun təsərrüfat şəraitində sınağının nəticələrini fermer və torpaq mülkiyyətçilərinin nəzərinə çatdırırıq.

Şitilin yetişdirilməsi. Şitil yetişdirmək üçün eni 1,2 m uzunu 10 m olan ləklər hazırlanmışdır. Ləkə lazımi miqdarda çürümüş peyin və mineral gübrələr verilərərək torpağa qarışdırılmışdır. Toxum səpindən qabaq 30-350 S isti suda 5-6 gün saxlanılmaqla hər gün suyu dəyişdirilmişdir. Toxumun cücərdilməsi dövründə istilik 20-350 S olmalıdır.

Toxum cücərməyə başladıqda aprelin ikinci yarısında cərgəvi üsulda 30-35 x 10-15 sm qida sahəsində, 3-4 sm dərinliyə səpilmişdir. Səpindən sonra ləkə 0,5 sm qalınlıqda peyin çürüntüsü verilməlidir. Şitillikdə əsas qulluq işləri - suvarma, alaqlarla mübarizə və payızda şaxtadan qabaq 1-2 sm qalınlıqda peyin çürüntüsü verilməsi olmuşdur.

Şitil şitillikdə iki ilə yetişdirilmişdir.

Sahənin hazırlanması. Qulançar üçün sahə növbəli əkindən kənarda sahənin kənar tərəfində olmalıdır. Seçilmiş sahə qida maddələri ilə daha zəngin olmalıdır. Qulançar bir sahədə 20 ilə qədər məhsul verdiyi üçün şum altına hər hektara 200 ton hesabı ilə peyin çürüntüsü verilərək 30 sm dərinliyində şumlanır. Sonra sahə malalanaraq çökək ləklər düzəldilir.

Şitilin yığılması və əkilməsi. Şitil yığımdan bir gün əvvəl suvarılmalıdır ki, onları çıxararkən kökləri zədələnməsin. Bunun üçün əvvəlcə kökdən bir qədər aralı bel ilə torpaq yuxarıya doğru qaldırılır və sonra şitilin kök boğazından tutaraq ehtiyatla yuxarıya doğru çəkmək lazımdır.

Şitil sentyabr-oktyabr aylarında və ya martın əvvəllərində əvvəlcədən hazırlanmış ləklərin dibinə şahmat qaydasında 30-40 sm-dən bir hər yuvaya 2-3 ədəd şitil əkilərək torpaqla örtülərək dərhal suvarılır. Qulançarı cərgəvi üsulda 100-115 sm x 40-45 sm sxemi ilə də əkmək olar.

Qulluq işləri. Bitkinin 2-3 dəfə dibinin doldurulması, alaqlarla mübarizə, cərgəaralarının yumşaldılması, suvarma və yemləmə gübrəsinin verilməsi və payız şaxtaları düşməzdən əvvəl əkinin üzərinə 3-5 sm qalınlığında peyin çürüntüsünün verilməsidir.

Məhsul yığımı. Qulançar şitil əkinindən bir il sonra məhsulu yığılmağa hazır olur. Azərbaycan şəraitində məhsul martın 20-dən sonra yığılmağa hazır olur. Boy zoğlarının diametri 1-2 sm, boyu 15-20 sm çatdıqda yığılmalıdır. Yığım gecikdirildikdə boy zoğları bərkiyərək (odunlaşaraq) öz əmtəəlik keyfiyyətini itirir və məhsuldarlıq azalır.

Qulançar məhsulu yığılan günü 250 qr ağarlığında dəstələrə bağlanıb realizə edilir.

Aparılmış hesablamaların nəticəsinə əsasən bir sotka (100 kv.m) sahədən 145 kq və ya 580 dəstə məhsul götürülmüşdür. Erkən yazda təzə tərəvəzin qıtlığı, qulançar məhsulunun çox az olması məhsulun hər dəstəsinin orta hesabla 0,6 manata satılaraq bir sotka sahədən (580 dəstə x 0,6 man = 348 manat) 348 manat ümumi gəlir götürülmüşdür. Bu isə hektardan 34800 manat ümumi gəlirə bərabəridir.

Fermerlər onu da bilməlidirlər ki, qulançar çoxillik bitki olduğundan bir dəfə əkildikdə həmin yerdə 15-20 ilə qədər yüksək məhsul verdiyi üçün məhsul istehsalına çəkilən xərc xeyli az olur.

Hüseynov Qulu

KƏND TƏSƏRRÜFATI NAZİRLİYİ YANINDA KƏND TƏSƏRRÜFATI

KREDİTLƏRİ ÜZRƏ DÖVLƏT AGENTLİYİ

Gəncə Biznes Qrup

İKİNCİ KƏND TƏSƏRRÜFATININ İNKİŞAFI VƏ KREDİTLƏŞMƏSİ LAYİHƏSİ

Dünya Bankının vəsaiti ilə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi yanında Kənd Təsərrüfatı Kreditləri üzrə Dövlət Agentliyi

tərəfindən maliyyələşdirilir

Ünvan: Az 2000, Gəncə şəhəri, Atatürk pr. 258, GBG

Tel: (022) 56 59 01

Faks: (022) 56 59 01

E-Mail: g_gbg_grmm@azeurotel.com

MART

__________________________________

Tiraj: 11740 ədəd

G Ə N C Ə 2009